Ger tamawt : P=Dh; JJ= Dj
TIMANIT I TMURT N IQVAYLIYEN
ASUTER UNSIB N TIMANIT I TMURT N IQBAYLIYEN DI :
TISELWAYT N TIGDUDA N LEZZAYER
AGRAW AΓERFAN AΓELNAW
TAJMAΣT N IMΓAREN IZDAYRIYEN
TARBAΣT N TMENPAWT N TMURT N LEZZAYER
Akken i tetwaceyyeε daγen i :
Tuddsa n yeγlan iddukklen (ONU), tuddsa n tdukkli n tferka (OUA), timura n uruba iddukklen (UE), tiddukkliwin tigreγlanin-a : HUMAN RIGHT WATCH, AMNESTY INTERNATIONAL, FIDH, GITPA, CAF (CONFEDERATION DES AUTOCHTONES FRANCOPHONES), akk t-timlilit af Ill agrakal d illan ass n 13/07/2008, mass NELSON MANDELA.
Achal d aseggwas deg-mi yefra ttrad ger tmurt n Fransa akw d Lezzayer. Timunent tewwep-ed, times tamenzut tensa, tin deffires imi kan i tendeh ! 45 iseggwasen-ayen ideg ikker umqelleε ger Leqbayel d udabu n tmara. Amyexzer ger snat tamiwin yezgga am win ger sin yeâdawen uγur ur d iggri laman. Times tamezwarut tendeh di 1963 asmi yekker Hocine AIT-AHMED t-tejmaεt-is s yisem n ukabar d islul (tiRni iΓallen iNemlayen FFS-). Tanekra d izegren si « tafsut n Imaziγen) n 1980 alarmi d tafsut taberkant (2001-2003). Ihi assa, m ur d telli tifrat s talwit ger udabu d Leqbayel, yiwen ur yezmir ad yini amek ara yili uzekka.
A lemmer d lebγi n terwiht, yili d wid d ssufeγ tedγert (tiferni) di tmurt n Leqbayel ar immeslayen kan s yisem n Leqbayel, ar innaγen af tmurt nneγ zdat udabu...Lameεna seg mi adabu ur irri azal i Leqbayel, ugar i Tmurt n Leqbayel naγ wid d ssufent tfernin ; terra-yaγ tmara akken ad-d nekker nekwni deg wempiq nnsen. Yal m ara d yili kra n ukabar aserti uγur zzin Leqbayel akken ad ikkes isennanen yugin ad djen tamurt n leqbayel at tbedd f iparren-is, an tafep zzin s uεrur i wayen s way ten-fernen wayla nnsen mi nwan ssawpen. Ihi tnadin kan f imepqan d idrimen. Lemmer ur telli teswiεt am akka d neqqar, dacu ar issiwpen adabu ad iqelleb taggurt, di yal tikkelt ideg d illa cwal, akk d kra n tdukliwin tiγerfanin ? Di snat tikwal id yufraren (agezzum n tγuri 1994-1995, tafsut taberkant 2003-2004), naγ d Umussu adelsan Amaziγ (MCB) akk d umussu n Leεrac ! Iγisi-yaggi n impebbren n Leqbayel ilaq as-d naf tifrat s tifrent m-id yehder lawan. Ayen izwaren assa, ayen yuysen assa d tiffin n tifrat i kra yellan d asennan di tmurt nneγ. Tifrat ilaq fellaγ ad t-id naf akken ad walin yemdanen akk d umezruy zdat ma ifut lhal.
Ger tmurt n Leqbayel d ssyax ur d itneqpaεen i-gellan d amgared.
Tamurt n Leqbayel i-gellan t-teddu s yiwen lqanun uqbel anekcum n Fransa di 1830, tella tekker gar-as d udabu yellan ar iterkiyen di Tferka ugafa n yimir nni, tessarem d akken mi tefra lgirra nni n Frans as-d sah tlelli, naγ ulamma t-d-timanit am yal tama n tmurt akken ad yeγli mihyaf nni yellan di zzman ideg Fransa terra-t ger Imezdaγ n Tmurt inesliyen d wid d issawpen si Europa asmi d tekcem Fransa. Targgit n tmurt n Leqbayel, d tiririt ulamma uzeγbub n tlelli nni yellan γures uqbel anekcum n Fransa. Tenwa timunent ara d tawi tnekra n 1954 (tin d illan akken ad ifakk uzaglu n unekcam, werjjin tella-d akken ad tuγal tlelli i tmurt ur nelli uqbel 1830 !) Asmi mlalen wid issekkren amennuγ mgal Fransa, yiwen ur d immeslay af-wamek ara tili tmurt asmi ara yeffeγ unekcam. Meslayen kan f kra n temsal mebla tfasil akken ad kkrent tamiwin nnipen n tmurt (timura n Leqbayel d Icawiyen llant wejdent di teswiεt nni d timezwura). Ayen akk icudden ar tsertit n tmurt yuγal di rrif. Aswir n Sumam uγur d issawel Abane Ramdane, yiwen deg warraw n tmurt n Leqbayel, iwwi-d netta daγen af temsalt n uskaray n tmurt, war timsal nnipen... Γas akken, iεdawen n Teqbaylit ssufγen-d ya tuccar nnsen imi ffγen-d mgal-is ulamma di taluft am ta icudden ar tmurt s tirni-s. Ar assa, kra deg widak nni ittfen imurar n udabu qqimen kan di tseddart nni nsen n yimir-nni, ugin ad ldin allen d wallaγen af ayen illan d Azref n wegdud s tirni-s. Γas akken iεdawen-is ssufen-d ya tuccar nnsen, tamurt n Leqbayel tekcem s tirni di tnekkra n 1954 alrmi tefra di 19 meγres 1962.
Asmi akken i tefra lgirra nni n Sa (7) iseggasen, i d teffeγ taluft einani zdat wallen n impebbren n tmurt n Leqbayel id tedja lgirra. Tban-d amek ayen f innuγen d Irumyen, d wayen γef i-mmuten watmaten d tyetmatin nnsen di tnekkra, yedda d Irumyen iffγen tamurt. Kkren daγen s wadda i tnekkra mgal wid yeqqaren d atmaten nnsen ipelli nni kan deg imenγi. Id-d yesnekkren Leqbayel tallit nni d akabar n tirni n iγallen inemlayen (FFS) af uqerru-s Hocine AIT AHMED. Adabu rran win iwten af tlelli n tmurt ipelli amzun d win yexsen (ibγan) ad t-yebpu as-nni.
Adabu n Lezzayer yerna tanekkra n tmurt n Leqbayel, Iqbayliyen gezmen timitt akk tmurt n Lezzayer d itbanen amzun d nettat i d adabu (Tuγ lhal adabu yeqqar d akken tamurt d netta kan, ayen nnipen ur yettunehsab). Leqbayel d iggran di tmurt-a irran iman-is d-taεrabt, tin akken iten irran di tama amzun d azeγbub ur d netwabdar zdat n teggti n »waεraben ? ». Ihi kkren nejjren abrid n tugdut d wunuγ af izerfan n wemdan, widak kan i zemren a-sen yerr amttiq di tmurt nnsen. Akabar awhid icerw-it d tasemmatt di tmesbaniyin n tefsut Imaziγen n1980, d wasmi d slulen tiddukla tamezwarut n Izerfan n wemdan di lezzayer.
Deffir n useggas nni n 1989, tamurt n Leqbayel rnan-as tiririt di rrif, imi sekkren ahjaju n tmes i wakken ad γli lehwa n teγrit, timenγit, d wayen akw iγettlen tugdut nni d ilulen imir kan. Tizikert nni d izpan akken leqbayel d igduden izdayriyen nnipen ad dakklen akken ad-d afen tifrat n tidet i tmurt, sγersen-t iεdawen n tmurt. Tugi tmurt n leqbayel ad-tikki deg-wudem amaynut id swejden i tmurt (tiεerbebt d t-tineslemt ineqqen), yerna tennat-id iwin ixsen as-isel di tmesbanit nni n 25 yennayer 1990, anegzum n tγuri 1994-1995, timesbaniyin d umennuγ d ipefren timenγit n Lounes MATOUB as n 25 yunyu 1998 akk d-tefsut taberkant n 2001. Seg imir nni tamurt n Leqbayel tugi ad tekcem di turart n tfernin d issewjad udabu akken bγunt ilint.
Adabu azdayri di tama-s iεedda akk tilas. Ar Leqbayel, amzun Fransa teqqim di tmurt, d udem kan i tbeddel. Akken am irumyen i neqqen, i tεeggiben, i ssefsaden, ama d amdan naγ d-tutlayt, naγ d idles aqbayli s umata. Iggul udabu a-ten issenger seg-zar s tsertit nni n uεerreb. Gren kan Tamaziγt, war Taqbaylit, ar iγerbazen mraw sin (12) iseggasen aya. Tamenpawt n tmurt n lezzayer γas melmi kan i tger Tamaziγt amzun d-tutlayt taγelnawt (ur telli d-tunsibt), Γas akken, Tamaziγt ur tufip ig-beddlen fellas di tmetti. Di tmurt n Lezzayer mihyaf yella ger snat tamiwin : di tama aγref d izgan i-usawen s tutlayt d yedles aεrab, di tayep widak ittfen di Tmaziγt d izgan kan ddaw imezwura ! Ayen akken f innuγen izdayriyen (af mihyaf yezgan di lweqt nni n uqbel 1962) yeqqim ur iffiγ mi tefra. « Aεraben » t-tunehsaben d izdayriyen iheqqaniyen, ma d Imaziγen zgan am inebgawen ! Melmi ur ten nγin, a ten wten, m ur ten wwiten a-ten hebsen, m ur ten-hbisen a-ten εerrin, mi ur ten εerran, a-sen rren dunnit d qepran. Ayaggi acku Leqbayel ugin sin isulas nni kan f-ixsen ad sbedden tamurt : taεrabt akk d tineslemt.
Ar assa, kra n wid irran iman nnsen af yixf n udabu n tmurt n lezzayer, sekkren yiwen uγbel kan : Asfap n teqbaylit d wayen d inttepen γures. Assagi adabu yebγa ad isfep ula d izuran n tmurt icudden s twinas n leqrun ar tmaziγt ! I wakken ad ssiwpen ar lebγi nnsen, at udabu tarran di lehbas, kkaten, neqqen kra n nwin d ikkren assa ad iwwet af teqbaylit .Skud leqbayel sbanayen-d amek ittfen nezzeh ar idles nnsen, adabu irennu ar zdat di texnanasin-is mgal nneγ. Assa netwali amek id-issawep lεasker ines ar tmurt nneγ zzin-as-d iwakken ad harben af tikti nni n timunent ur nesεi deg-uqerru... I sγursen, aεni illa kra n yir taluft id sewjaden i tmurt nneγ ?
Ass-a aqlaγ netwali amek i-gegzem webrid ger Leqbayel d udabu n lezzayer. Netta yeqqar d akken ayen ssuturen Leqbayel d ayen ur d izeggen i tmurt s tirni-s ; Leqbayel, izuran n tmurt-a, ur d iqqim laman akw d udabu ineqqen degsen laεmer issuter ssmah, yerna d iqqaren yal tallit, werdjin yettef deg-wawal-is. Yiwen ur yezmir ad isfep s imesleh af-febrid imettawen d idammen yemmaren (dima d wid n Imaziγen, dima d wid n Leqbayel). Aγref iceffu, γas ur yehdir, ad-tafep izedγ-it reffu. Γas assa ad issuter asuref udabu yellan, nekkni ur ihellu udeddic (ljjerh) ildin d idammen yezrin. Ayen kan i zemren ad-d yawi tifrat assa, t-timanit nessutur. Tazla idammen ur d iggi ad tili daγen i-wakken ad-tili tifrat tikkelt-a.
Lemmer ad yexs udabu akken ad-d yaf tifrat i tmurt n Leqbayel, yili tura mi d ters talwit di tmurt ar ad ires netta ar wemsefham i wakken ur ittuγal lmil i lmizan n lejmaε ger snat tamiwin. Ad-d ires akken a nemmeslay, a nemsefham, ad- nawi talwit ara idumen i tmurt, d-tin ara t-issalin.
Af aya, zdat n tmurt nneγ, akk zdat n tmura nnipen n umapal, s yism n Umussu i timanit n tmurt n Iqbayliyen (M.A.K) aqlaγ nessuter-ed aya :
1- Tiririt n uzal sγur adabu azdayri i Weγref Aqbayli
2- Timanit i tmurt n Leqbayel
Leryuy igreγlanen testenya tmurt n Lezzayer af ayen icudden ar tlelli n Iγerfan, rran tamara fellas akken ad-teqbel ayen akka id nessutur s yisem n weγref Aqbayli.
Ma yella kra n w'ur numin s wayen akka id nessutur assa, ma yella win yenwan d akken Leqbayel ur yelli d ayen imennan i yiman nnsen, aqlaγ newjed akken ad tili tifrent af temsalt-agi di tmurt n Leqbayel. I wakken tugdut ad-tili di tmurt, iwwi-d assa tugdut ad tefk tiririt i wayen γ-issaram ugdud Aqbayli.
Tamurt n Leqbayel, ass n 05 yunyu 2008.
S yisem n MMQ (amussu n timanit n tmurt n Iqvayliyen) , Ferhat MEHENNI.
Irrat-id ar teqbaylit, MAZIGH : http://mazigh.blogg.org